Ana Sayfa Biyografi Öyküler 14/28 Ada'dan Yazılar Söyleşiler Kitaplar Hakkımda Tez Albüm İletişim
Son Eklenenler
Önerdiklerim
KENT VE KENTLEŞME 28 Ağustos 2015

 

 

“Kent” sözcüğü Kaşgarlı’nın 1072’de derlediği Lugat’inde hem de “şehir” anlamında geçiyor. Nitekim Kaşgar’a “Ordu-kent” de deniyor –hakanın oturduğu şehir anlamında. Taşkent, Semerkant gibi Orta Asya’nın köklü kimi şehirlerinde de bu anlamdadır. Neden “hem de” diyorum öyleyse? Oğuz boylarından bazıları ve kimi komşuları ta 17’nci, 18’inci yüzyıla kadar  “köy” veya “çiftlik” anlamında kullanıyorlar çünkü. Anadolu’ya Türklerle giriyor sözcük, Anadolu’da da “mezra, köy, kırsal” anlamındadır. 1930’lu yıllarda, Dil Devrimi trajiğinde öz Türkçe zannedilerek canlandırılıp piyasaya çıkarılır “kent”. TDK’nın “Türkçe Sözlük”ünün 1945’teki ilk baskısına da girer; ama“kasaba” anlamında. “Şehir” anlamı daha sonra olmalı.

Anlamdaşlık diye bir dil olayı var; yazımları/sesleri ayrı ama anlamları aynı iki sözcüğün birbirine durumunu anlatır. Ancak dilin iki sözcüğü arasında anlamdaşlık olmaz, öyle görünen, yakın anlamlılıktır. Anlamdaşlık iki ayrı dilin sözcükleri arasında olur. Karşılaşmalarıyla aralarında didişme başlar, birinin gitmesi ya da kenara çekilmesiyle anlamdaşlık da kalkar. Fakat yabancı sözcük kabul görüp dile yerleşirse eğer, anlamdaşlık kuralı yine çalışır. Ama nasıl? Anlam farklılaştırılarak.

Diyeceğim, anlamdaş iki sözcükten söz ediliyorsa eğer, sözcüklerden biri mutlaka yabancıdır. Sözgelimi şu sözcük çiftlerinde ikinciler yabancı:  anne-valide, saygı-hürmet, özlem-hasret, okul-mektep, sağlık-sıhhat, sözcük-kelimeDil bunları taşımakta zorlanır, ancak çaresi var; anlam farklılığı getirerek anlamdaşlıktan çıkarır. Bunun yazılı olmayan kuralı da kıdemli olan yahut kökü din diline kadar uzanan sözcüğe soyut, mistik anlam yüklemek, sözcüğün duygusal anlamını çoğaltmaktır. Bardak kırmak, masaya çarpmak gibi sakarlıklar için “utanmak” fiilini kullanırız da, yüz kızartıcı yanlışlar için kullandığımız fiil “mahcup olmak”tır. Devlet sırf politik nedenlerle sözcük dayattığında da geçici bir anlamdaşlık yaşanır, onun çözümü de aynıdır. Dil Devrimi yıllarında “hareket etmek” sözcüğünün yerine “devinmek” önerilir mesela; hemen değil ama giderek yerleşir “devinmek”; dilin insanları çareyi “devinmek” sözcüğünü küçültmekte bulurlar. “Devinmek” ile “hareket etmek” anlamdaş değildir artık, “kıpırdamak, kıpraşmak” anlamındadır şimdi “devinmek”.

“Kent” de Öz Türkçecilik yıllarında Türkçenin eski bir sözcüğü zannedilip canlandırılanlardan. Oysa İran’ın ölü dillerinden Soğdçanın bir sözcüğü. Sanılıyor ki dile yerleşmiş, öyle ki dilin adeta kendi sözcüklerinden olmuş “şehir” terk edilecek. Vazgeçilmiyor “şehir”den. Ama n’oluyor? Giderek anlamca ayrışıyorlar.  Şehre uzak kırsallardaki uyduluklar için kullanılıyor “kent”. Ya “şehir”? Adını, soyağacını, efsanesini, hayat hikâyesini ve her çeşitten tarihini sırtlanmış gelenler, ancak onlar “şehir” -ne mutluluktur ki hayli şehrimiz var hâlâ..

Kent şehir değil. Şehir insanîdir. Şehri insan şekillendirir. İnsan da onunla şekillenir. Şehrin adı vardır. Adıyla gelir, adıyla bilinir şehir. Sakinleri tarafından verilmemiş şehir adları yaşamaz, ülkenin bir dönemine damga vurmuş bir kahramanın adını taşısın isterse. Ne Petrograd kaldı ne Leningrad, şehir aynı şehir, döndü dolaştı Petersburg oldu yine.

Şehirlerin şairleri, yazarları vardır, onlar nasıl tanımlıyor, nasıl niteliyorsa öyle bilinir şehirler. Bizim Adapazarı’nda akşamlar “karadut” rengindedir, Adalı Boşnak kızları “mum bacaklı”, yeşilimiz “tozlu yeşil”. Gerçek mi bunlar? Faik Baysal’ın, Sait Faik’in, Kerim Korcan’ın verdiği adlar bunlar, yanlış bile olsalar, öyle görüyorum şehrimi artık.

Şehirleri kuranlar, yapılarını yapanlar, yollarını açanlar insandır hep. Malzeme çevrenin taşıdır, toprağıdır. Mesafeler, yükseklikler göz, ayak ölçüsüncedir. Yani iki, bilemedin üç katlıdır evlerimiz. Taş binamız yoktur; çevremiz ağaçtır, saptır, samandır, toprağımız oynak; depremle baş etmek ancak ahşapla mümkün olur çünkü. Temel atılır, katlar çıkılır, malzeme çekilir ya da z çizmiş esnek tahta üstünden el arabasıyla taşınır, gün gelir çatı çatılır, bayrak dikilir. Önemli aşamadır, mahalleli “naktî” veya “aynî” katkıda bulunur.

Bunlar “kent”te yok işte. Kent betondur. Beton ne? Teknolojinin ürettiği “taş”. Taş taşınırken, işlenirken, örülürken ustaların ellerinde insanîleşir. Bizden biri olur. Kent bu fırsatı vermez. Bir kere adları yoktur kentlerin. Her şehrin etrafında ya Yenikent ya Batıkent, Doğukent… Bunlar ad değil, klişe. Sokaklara numara verildiği gibi kentler de numaralanabilir artık. Kent teknolojidir, teknolojinin kovaladığı ise nicelik.

Şehirler giderek kentleşiyor galiba. Mehmet Ali Kılıçbay’ın kitabı “Şehirler ve Kentler”de çok şey buldum. Kılıçbay kentleri “erkek”, şehirleri “kadın” görüyor –istisnaları var elbette. Napoli  “pasaklı ama güzel”, Floransa “soylu hanım”, Palermo “dişi cadaloz” mesela. Roma mı? Roma şehir ama gözü hep erkeklikte. “Kendini kente dayatan Collyseum ve zafer taklarıyla, çok sayıda ulu kilisein yarattığı otorite etkisinden olsa gerek.”

Şehirlerin kentleşmesi, kentlerin hızla artması değil, bu zayıf oldu; “şehirlerin kentleştirilmesi”, “kentlerin artırılması” demek ve bunun teşvik edildiğini söylemek lazım. Devlet erkek’tir çünkü, kentleşme ile bunu daha fazla görünür kılmak ister.

Diğerleri

KİRLİ İŞ 14 Kasım 2017

III. MİLLÎ KÜLTÜR ŞÛRASI 14 Mart 2017

GORKİ'NİN HAYATINDAN ON YIL 28 Temmuz 2016

FUARLAR VE MALATYA 14 Mayıs 2016

"GENÇLER! KIRMIZI GÜLLER!" 28 Ekim 2015

KENT VE KENTLEŞME 28 Ağustos 2015

EDEBİYATLA 84 YIL 14 Ağustos 2015

AHMET VEFİK PAŞA 28 Temmuz 2015

NALBUR 14 Temmuz 2015

SAÖP'NİN 510. HAFTA BASIN AÇIKLAMASI 28 Haziran 2015

ÜÇ ALINTI yahut NEDEN BÖYLE OLDU 14 Haziran 2015

KÜRTLER 28 Mayıs 2015

ÇİNGENELER 14 Mayıs 2015

KIRSALDA YAŞANMAZ 28 Mart 2015

YAŞAR KEMAL'Lİ BİRKAÇ HİKÂYE 14 Mart 2015

İKİ TAYYARECİ 14 Şubat 2015

ÂFET ILGAZ İÇİN 28 Ocak 2015

HATÂYÎ 14 Ocak 2015

GELELİM FATİH'E 28 Aralık 2014

İHTİLAL 14 Aralık 2014
 
 
Site İçi Arama
 
Üye Girişi

Kullanıcı Adı :

Şifre :

Kayıt Ol - Şifremi Unuttum

Kitaplar
COPYRIGHT 2010 © Her Hakkı Saklıdır. İzinsiz ve Kaynak Gösterilmeden Alıntı Yapılamaz.
Networkbil.Net