Ana Sayfa Biyografi Öyküler 14/28 Ada'dan Yazılar Söyleşiler Kitaplar Hakkımda Tez Albüm İletişim
Son Eklenenler
Önerdiklerim
HANGİ DİLİN BAYRAMI? Hece, Sayı: 177, Eylül 2011

 

 

26 Eylül, önemli bir tarih. Dil Bayramı’nın yıldönümü.

İyi de 1932’ye kadar konuşulan dil hangi dildi?

Gelin söyleşelim.

1923’te Cumhuriyet kurulur. Niyet modern, çağdaş, laik bir toplum/ulus yaratmak. 1928 Nisan’ındaki Anayasa değişikliği bunu apaçık gösterir. Nedir değişiklik? Anayasa’nın 2. maddesi o yıla kadar “Türkiye Devleti’nin dini İslam ve resmi dili Türkçe’dir...” iken maddedeki İslami öz bu değişiklikle kaldırılır. Buna bağlı olarak da hemen ertesi ay dile el atılır. İlk adımı Harf Devrimi.

Aşaması ilginç: TBMM’nin 20 Mayıs 1928 Pazar günkü oturumunda uluslararası sayılar görüşülürken Kastamonu mebusu Hasan Fehmi uluslararası harflerin de kabulünde ne sakınca olacağını güya sorar. Güya diyorum, böyle bir çalışma zaten vardır. Bunu Maarif Vekili Necati Bey dile getirir. Hemen üç gün sonra da Dil Encümeni kurulması kararını alır Bakanlar Kurulu. Encümen 26 Haziran’da toplanır. Alfabe ve gramer komisyonlarına ayrılarak çalışmaya başlar. Ardından Mustafa Kemal’in Sarayburnu söylevi (9 Ağustos) gelir. Peşi sıra da (11 Ağustos) Dolmabahçe Sarayı’nda başlatılan alfabe dersleri. Dersler daha sonra CHP Beyoğlu ilçe merkezinde, İstanbul Erkek Öğretmen Okulu’nda ve İstanbul Radyosu’nda da tekrarlanacak ve zihinler iyice ısıtılacaktır. Meselenin kanuna kavuşması ise -biliyorsunuz- 3 Kasım 1928.

Atlanmaması gereken bir ayrıntı da İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi’nden, Köprülüzade Mehmet Fuat başkanlığındaki bir heyetin aynı yıl içindeki girişimleri. Heyet dinde reform yapılmasını ve ibadet dilinin Türkçeleşmesini ister ve programını yayımlar. Sonuç? Sonuç hemen alınmaz. Taşlar döşenir önce. Okullardan Arapça ve Farsça dersleri kaldırılır Eylül 1929’da. Türk Dili Tetkik Cemiyeti Kurulur Temmuz 1932’de. Sonuç ancak bunlardan sonra alınacak, Kuran, ezan ve kametin Arapça okunması tam on sekiz yıl -Demokratlar’ın iktidarına kadar- yasaklanacaktır.

Türk Dili Tetkik Cemiyeti dedik ya, o az bir beklesin, biraz da Türk Tarihini Tetkik Cemiyeti’ne göz atalım. Bu cemiyet, 1931 yılında kurulur. Amacı, ulusal tarih yazmak/yaratmak ve bu tarihe ilgi uyandırmak. Yani Osmanlı tarihinden ayrı olacak bu tarih. Özellikle de İslam öncesi döneme uzanacak. Bunlarsa yirmi yıl öncesinden, İttihat ve Terakki’den, daha doğrusu onun ideoloğu Ziya Gökalp’tan beri bilinen niyetler. Neyse. 11 Temmuz 1932’de Birinci Türk Tarih Kongresi toplanır. Kapanış gününde Gazi kimi kongre üyelerini çağırır, Türk dili için de benzer bir cemiyetin kurulmasını önerir onlara ve kendisinin hazırladığı taslak bir programı verir. Hemen ertesi gün, 12 Temmuz 1932’de de Türk Dili Tetkik Cemiyeti -sonraki adıyla Türk Dil Kurumu- kuruluverir.

Aynı yılın 26 Eylül’ünde Dolmabahçe Sarayı’nda toplanır Birinci Türk Dil Kurultayı. Yapılacak işler belirlenir. Buna göre halk dilinden ve eski metinlerden Türkçe sözcükler derlenecektir; bu bir. Türkçe köklerden yeni yeni sözcükler türetilecektir; bu da iki. Niçin? Yabancı kökenli sözcüklerden -bundan Arapça, Farsça sözcükleri anlayın siz- Türkçe’yi kurtarmak için.

26 Eylül o gün bugün Dil Bayramı işte.

Dil Bayramı’nın 60. yılıydı. Bir panel için çağrı aldım. Eğri konuşurum, bayrama yakışmaz diye düşünüp konuşmak istemediğimi söyledim önce. “Sadeleşmeye karşı mısın?” dendi. Baktım olmayacak, derdimi iyice açıkladım: Sadeleşmeye evet. Ama TDK’nın sözcük devrimciliğine hayır. Bu, öz Türkçecilik. Ben buna karşıyım.

Diyeceksiniz: Sadeleşmeyle öz Türkçecilik birbirinden farklı mı?

Elbette.

Bunu da söyleşiriz bir gün.

Lakin başlıktaki sorunun cevaplanması şartıyla: Bu bayram hangi dilin bayramı?

 

 

 

 

 

 

Diğerleri

HANGİ DİLİN BAYRAMI? Hece, Sayı: 177, Eylül 2011

ÖMER SEYFETTİN'İN HAYATI - Hece, Ömer Seyfettin -Hikâyenin Türkçe Sesi- Özel Sayısı, Sayı: 265, Ocak 2019

SABAHATTİN ALİ'NİN DÜŞÜNCE DÜNYASI ÜZERİNE Hece Sabahattin Ali -Susturulamayan Ses- Özel Sayısı, Sayı: 253, Ocak 2018

DÜŞMEKLE DOĞMAK ARASINDA Heceöykü, Sayı: 80, Nisan-Mayıs 2017

AHMET HÂŞİM HAKKINDA Hece -Ahmet Hâşim Özel Sayısı- Sayı: 241, Ocak 2017

KAHRAMANLARIM Heceöykü, Sayı: 78, Aralık 2016-Ocak 2017

ARA'YIŞ, SAİT FAİK, GERÇEK, 50 KUŞAĞI, SOL Heceöykü, Sayı: 77, Ekim-Kasım 2016

ERKEĞİN İCAZETİYLE Hece, Sayı: 161, Mayıs 2010

HİKÂYE DE , ÖYKÜ DE Heceöykü, Sayı: 70, Ağustos-Eylül 2015

ŞEHİR İLİŞKİLERİNİN ADAPAZARI ÖZELİNDE KISA TARİHİ Hece [Şehirlerin Dili Özel Sayısı] Sayı: 150-151-152, Haziran-Temmuz-Ağustos 2009

GÜNLÜK VE MAHREM Hece -Günlük Özel Sayısı- Sayı: 222-223-224, Haziran-Temmuz-Ağustos 2015

ÖYKÜDE FİNAL Heceöykü, Sayı: 69, Haziran-Temmuz 2015

BAŞKAN GELİNCE Hece, Sayı: 219, Mart 2015

YAZARIN YAZARDAN ALDIĞI Heceöykü, Sayı: 68, Nisan-Mayıs 2015

ÖLÜM KORKUSU VE KAYGISI ETRAFINDA ÖYKÜLERİMİZ, Heceöykü, Sayı: 15, Haziran-Temmuz 2006

"ÜÇÜNCÜ ÖYKÜLER" NE TAŞRA DERGİSİYDİ NE DE NİTELİKLİYDİ Hece, Sayı: 69, Eylül 2002

BAŞUCUMDAKİLER Heceöykü, Sayı: 66, Aralık 2014-Ocak 2015

PEYAMİ SAFA'NIN DİLİ, ÜSLUBU VE TÜRKÇEYE DAİR DÜŞÜNCELERİ Hece -Bir Tereddüdün Aydını Peyami Safa Özel Sayısı- Sayı: 217, Ocak 2015

MEMLEKET HALLERİ, GEÇİŞKENLİK VE EDEBİYATA YANSIMASI Hece, Sayı: 213, Eylül 2014

HALK HİKÂYELERİ YENİDEN YAZILIR VE YORUMLANIRKEN  Heceöykü, Sayı: 32, Nisan-Mayıs 2009
 
 
Site İçi Arama
 
Üye Girişi

Kullanıcı Adı :

Şifre :

Kayıt Ol - Şifremi Unuttum

Kitaplar
COPYRIGHT 2010 © Her Hakkı Saklıdır. İzinsiz ve Kaynak Gösterilmeden Alıntı Yapılamaz.
Networkbil.Net